Χαράλαμπος Αριστοδήμου, Αγνή Δημητρίου, Ηλίας Ηλία, Χριστίνα Ηλία, Κωνσταντίνος Κέλπης, Μάριος Κυριάκου, Παναγιώτης Τσαγγάρης, Χριστίνα Χάρπα
"η καλή κουβέντα κάτω που τη στραταρκά εν μισή φιλοξενία"
Στραταρκά, κάτω που τα φύλλα της αμπέλου, οι άνθρωποι εμαζεύκουνταν για ξεκούραση, κουβέντα, φαΐ τζ̆αι γιορτή, δημιουργώντας έναν χώρο δροσιάς, φιλοξενίας τζ̆αι κοινωνικής ζωής.
Η παραδοσιακή κληματαριά της κυπριακής αυλής, αποτελεί ένα από τα πιο γνώριμα και αγαπημένα στοιχεία της τοπικής αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής ταυτότητας. Η εικόνα της στραταρκάς συνδέεται άμεσα με τη μνήμη, αρωμάτων και ήχου του καλοκαιρινού απογεύματος μέσα στην αυλή. Η λειτουργία της, όπως άλλοτε αποτελούσε φυσική προέκταση της ιδιωτικής αυλής της κατοίκησης, μεταφέρεται σήμερα στον δημόσιο χώρο του πάρκου, δημιουργώντας μια “κοινή αυλή” για την κοινότητα (και το ευρύτερο περιβάλλον της πόλης) – έναν χώρο οικείο, φιλόξενο και ανθρώπινο. Στα πλαίσια της αρχιτεκτονικής πρότασης του πάρκου, η στραταρκά συνδεδεμένη άμεσα με την καθημερινή ζωή, επανερμηνεύεται ως ένα σύγχρονο στοιχείο σκίασης και συνάθροισης, αναδεικνύοντας τον ρόλο της ως ένας πολυλειτουργικός πυρήνας συνάντησης, ξεγνοιασιάς, αναψυχής, κοινωνικής αλληλεπίδρασης και πολιτιστικής έκφρασης.
Στα πλαίσια της σύνθεσης της αρχιτεκτονικής πρότασης, η αξιοποίηση της στραταρκάς λειτουργεί όχι μόνο ως μορφολογική αναφορά, αλλά και ως βιοκλιματικό εργαλείο που συμβάλλει στη δημιουργία φυσικής σκίασης, ευεργετικών και ευχάριστων μικροκλιματικών συνθηκών.
Αναλύοντας τα δεδομένα και τις συνήθειες ενός μέσου χρήστη των δημόσιων χώρων στην Κύπρο, παρατηρείται ότι οι έντονες εναλλαγές των καιρικών συνθηκών επηρεάζουν σημαντικά τη χρήση και τη χρονική κατανομή των δραστηριοτήτων στους υπαίθριους χώρους. Μέσα από την ανάγνωση χρήσης των επισκεπτών ενός πάρκου: περίπατος, βόλτα, άθληση, παιχνίδι, εκπαίδευση, πολιτισμός, αναψυχή, διαπιστώνεται ότι κάθε δραστηριότητα συνδέεται με διαφορετικές χρονικές ζώνες της ημέρας, ανάλογα με τις περιβαλλοντικές συνθήκες και τις ανάγκες των χρηστών. Μέσα από αυτή την ανάλυση, ως αποτέλεσμα των παραπάνω, διαμορφώνονται οι σχεδιαστικοί παράμετροι που καθιστούν την στραταρκά ως βασικό στοιχείο του σχεδιασμού, επιτρέποντας την ενεργοποίηση και την αξιοποίηση του πάρκου σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου.
Παρότι το πάρκο συνιστά έναν κατεξοχήν δημόσιο χώρο, η αρχιτεκτονική του σύλληψη το προσεγγίζει ως μια σύγχρονη ερμηνεία της “κοινής αυλής”, τοποθετημένης μεταξύ δύο βασικών πόλων αναφοράς και δραστηριότητας, του ΚΕΝ / Μεταξουργείου και της πλατείας. Η σχεδιαστική αυτή προσέγγιση αντλεί στοιχεία από την τυπολογία της αυλής της παραδοσιακής κυπριακής κατοικίας, η οποία λειτουργούσε ως χώρος εκτόνωσης, κοινωνικής συναναστροφής και καθημερινής στάσης. Αντίστοιχα, το πάρκο οργανώνεται ως ένας ενδιάμεσος μεταβατικός χώρος, που εξυπηρετεί τόσο τη διέλευση όσο και την παραμονή των χρηστών. Μέσα από τη χωρική του οργάνωση, ενθαρρύνει την επιβράδυνση της κίνησης, δημιουργεί συνθήκες ηρεμίας και περισυλλογής και προάγει την κοινωνική αλληλεπίδραση, επαναπροσδιορίζοντας τον ρόλο του δημόσιου χώρου ως τόπου συνάντησης, συνύπαρξης και συλλογικής εμπειρίας.
Η σύνθεση βασίζεται στη δημιουργία ενός πάρκου με σαφή οργάνωση, εύκολη προσβασιμότητα και σύνδεση με τις περιμετρικές χρήσεις. Η αρχιτεκτονική πρόταση απομακρύνεται από την αντίληψη της περίφραξης ως ενός σκληρού ορίου που διαχωρίζει και απομονώνει το πάρκο από τον αστικό ιστό. Αντί αυτού, διαμορφώνεται ένα ήπιο περιμετρικό ανάχωμα, το οποίο λειτουργεί ως φυσικό φίλτρο μετάβασης ανάμεσα στην πόλη και το πάρκο επιτρέποντας την ελεγχόμενη ανοιχτή πρόσβαση, σε ορατά και ευνοϊκά σημεία, με αποστάσεις που επιτρέπουν την εύκολη και ισότιμη πρόσβαση όλων των χρηστών. Έτσι, το πάρκο αντιμετωπίζεται ως μια φυσική προέκταση της πόλης, ένας ζωντανός δημόσιος τόπος όπου τα όρια γίνονται διαπερατά και η εμπειρία του αστικού και φυσικού τοπίου συνυπάρχουν αρμονικά.
Κύρια συνθετική αρχή αποτελεί η χάραξη του βασικού άξονα σύνδεσης της πλατείας με το ΚΕΝ / Μεταξουργείο, ο οποίος εξελίσσεται ως μια σαφής γραμμική χειρονομία μέσα στο πάρκο: μια διαδρομή ραχοκοκαλιά που διασχίζει τον χώρο και λειτουργεί ως ο κύριος άξονας αστικής συνέχειας, κίνησης, προσανατολισμού, εμπειρίας και άμεσης οπτικής επαφής με το ΚΕΝ / Μεταξουργείο. Κάθε είσοδος αποτελεί σημείο πρόσβασης στις κύριες χρήσεις του πάρκου, οι οποίες αναπτύσσονται και συγκλίνουν στον κεντρικό άξονα. Κατά μήκος της οργανώνονται εγκάρσιες διαδρομές και χώροι στάσης, γύρω από τους οποίους αναπτύσσονται οι επιμέρους χρήσεις του πάρκου. Η στραταρκά, σε συνδυασμό με τις φυτεύσεις, οργανώνει μικρές “αυλές” συνάθροισης των επιμέρους χρήσεων, ενισχύοντας τη συνύπαρξη δραστηριοτήτων. Η ζωνοποίηση των χρήσεων στο πάρκο δημιουργεί διαφορετικές εντάσεις και ατμόσφαιρες, επιτρέποντας την ταυτόχρονη συνύπαρξη περιοχών έντονης δραστηριότητας με ζώνες ηρεμίας και χαλάρωσης σε επαρκείς αποστάσεις που εξασφαλίζουν μια αρμονική ισορροπία.
Οι οργανικές διαδρομές και οι ελεύθερες φυτεύσεις δημιουργούν μια εμπειρία φυσικής ροής και περιπάτου μέσα στο πάρκο. Η διαδρομή δημιουργεί εναλλαγές οπτικών φυγών, εικόνων, ήχων, αισθήσεων, εναλλαγών σκιάς, φύτευσης, υγρού στοιχείου και στάσεων, ενισχύοντας την εμπειρία του περιπάτου ως βασικής μορφής καθημερινής χρήσης του δημόσιου χώρου. Η κίνηση αντιμετωπίζεται ως βασικό εργαλείο αντίληψης και εμπειρίας του τοπίου, επιτρέποντας στον επισκέπτη να βιώνει το πάρκο μέσα από συνεχείς μεταβάσεις συνεχούς επαφής με το φυσικό περιβάλλον και τις διαφορετικές λειτουργίες του πάρκου
Τα γλυπτά τοποθετούνται σε σημεία όπου επιτρέπεται η στοχαστική στάση και παρατήρηση. Τα προϋπάρχοντα γλυπτά ενσωματώνονται στη σύνθεση ως σημεία μνήμης και πολιτιστικής αναφοράς, ενισχύοντας τη σχέση τέχνης, πολιτισμού, εκπαίδευσης και περιπάτου στον δημόσιο χώρο. Ορισμένα από τα γλυπτά τοποθετούνται στρατηγικά και στις εισόδους του πάρκου, λειτουργώντας ως τοπόσημα και στοιχεία αναγνώρισης του χώρου μέσα στον αστικό ιστό. Η πρόταση διαχείρισης και έκθεσης των γλυπτών στο πάρκο οργανώνεται σε ένα σύστημα κυβικών βάσεων διαφορετικών υψών. Οι κύβοι λειτουργούν τόσο ως βάθρα έκθεσης, όσο και ως στοιχεία αστικού εξοπλισμού, επιτρέποντας την τοποθέτηση γλυπτών διαφορετικής κλίμακας και μορφολογίας, ενώ παράλληλα ενσωματώνουν σημεία στάσης, καθιστικά και χώρους κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Μέσα από την κλίμακα, τη θέση και τον φωτισμό τους, τα έργα αποκτούν αυξημένη ορατότητα από διαφορετικές αποστάσεις και ταχύτητες κίνησης . “Κάτω που τη στραταρκά” η εμπειρία εμπλουτίζεται με αναρτώμενους κεκλιμένους καθρέφτες, ενισχύοντας την αντίληψη και την παρατήρηση του έργου από πολλαπλές προοπτικές.
Πιο ενεργές περιοχές ενεργοποιούνται γύρω από το pumptrack, καθώς και πιο οικογενειακές ενότητες κοντά στην παιδική χαρά, για αλληλεπίδραση. Το πάρκο γίνεται μια διαδρομή με διαδοχικές εμπειρίες. Ο χώρος εκδηλώσεων / συνάθροισης και η σκηνή χωροθετείται σε σημείο με δυνατότητα οπτικής επαφής προς το σύνολο του πάρκου, ενισχύοντας τον ρόλο της στη συλλογική εμπειρία. Ο υδάτινος κήπος που γειτνιάζει με τον δρόμο διαμορφώνεται με πιο πυκνή φύτευση, λειτουργώντας ως φυσικό φίλτρο προστασίας και ηχομόνωσης απέναντι στον αστικό θόρυβο και την κίνηση. Ως φυσικό υπόβαθρο της σύνθεσης αξιοποιείται η υφιστάμενη βλάστηση, η οποία δημιουργεί ένα ήρεμο και προστατευμένο σκηνικό. Το στοιχείο του νερού ακολουθεί την πορεία μέσα στο πάρκο, ενώ ταυτόχρονα συμβάλλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση ενός πιο δροσερού και ευχάριστου μικροκλίματος. Η παρουσία του ενισχύει τη βιωματική εμπειρία της κίνησης, προσθέτοντας ήχο, αντανάκλαση και μια αίσθηση ηρεμίας που συνοδεύει τον επισκέπτη σε όλο το μήκος της διαδρομής. Παράλληλα, σε όλη την έκταση του πάρκου τοποθετούνται ταΐστρες για τους μικρούς τετράποδους μας φίλους και μικρά σπιτάκια για τα πουλιά, ενισχύοντας τη σχέση του σχεδιασμού με τη βιοποικιλότητα και το φυσικό περιβάλλον.
Φύτευση
Η φύτευση αποκτά οργανωτικό ρόλο στον σχεδιασμό. Πιο πυκνές και σκιασμένες φυτεύσεις συνοδεύουν τους χώρους στάσης και ξεκούρασης, ενώ αρωματικά και χαμηλά φυτά ενισχύουν τη βιωματική εμπειρία. Η επιλογή της φύτευσης βασίστηκε σε είδη προσαρμοσμένα στο μεσογειακό κλίμα, με χαμηλές ανάγκες άρδευσης και συντήρησης, υψηλή αντοχή στην ξηρασία και ενίσχυση της βιοποικιλότητας. Ο συνδυασμός δέντρων, θάμνων και αναρριχητικών συμβάλλει στη δημιουργία ενός βιώσιμου μικροκλίματος. Μέσα από σταδιακές μεταβολές στην πυκνότητα, το ύψος και το είδος της βλάστησης, ο επισκέπτης οδηγείται φυσικά προς τις διαφορετικές ζώνες δραστηριοτήτων του πάρκου.
Υλικότητα
Οι προτεινόμενες ελαφριές κατασκευές εντάσσονται διακριτικά στο φυσικό περιβάλλον του πάρκου, διαμορφώνοντας ένα συνεκτικό σύνολο όπου το δομημένο στοιχείο λειτουργεί συμπληρωματικά προς το τοπίο. Η παλέτα των υλικών βασίζεται σε φυσικές υφές και γήινους χρωματισμούς, ενισχύοντας τη χωρική αναγνωσιμότητα, τη βιωματική ποιότητα του χώρου και τη συνολική αίσθηση συνέχειας του τοπίου.
Η επιλογή των υλικών διέπεται από αρχές περιβαλλοντικής βιωσιμότητας και ανθεκτικότητας, με στόχο τη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος της επέμβασης, τη βελτίωση της υδρολογικής συμπεριφοράς του εδάφους και την ενίσχυση της φυσικής διαχείρισης των όμβριων υδάτων. Η εκτεταμένη χρήση διαπερατών επιφανειών συμβάλλει στον περιορισμό της επιφανειακής απορροής, στη φυσική τροφοδότηση του υδροφόρου ορίζοντα και στη βελτίωση του μικροκλίματος.
Η κεντρική διαδρομή και οι εγκάρσιες συνδέσεις διαμορφώνονται με υδατοπερατό σταθεροποιημένο δάπεδο από θηραϊκή γη, το οποίο εξασφαλίζει φυσική υφή, υψηλή διαπερατότητα και ήπια ένταξη στο τοπίο. Για τη διαδρομή άθλησης και περιπάτου επιλέγεται ελαστικό συνθετικό δάπεδο, το οποίο προσφέρει αυξημένη άνεση, εργονομία και ασφάλεια κατά τη χρήση. Τα πλατώματα των επιμέρους λειτουργικών ενοτήτων επιστρώνονται με χυτό δάπεδο στο οποίο ενσωματώνονται μοτίβα τερακότας (μωσαϊκού), εμπνευσμένα από τα αρχαιολογικά ευρήματα της περιοχής “Χρυσοχώραφος”, όπου έχουν αποκαλυφθεί αξιόλογα ψηφιδωτά δάπεδα. Η επιλογή αυτή ενσωματώνει διακριτικά στοιχεία της ιστορικής μνήμης στον σύγχρονο σχεδιασμό, ενισχύοντας τη σχέση της πρότασης με την πολιτιστική ταυτότητα της Γεροσκήπου. Στους χώρους στάθμευσης εφαρμόζεται σύστημα σταθεροποίησης χαλικιού υψηλής διαπερατότητας, το οποίο διασφαλίζει τη φυσική απορρόφηση των όμβριων υδάτων, διατηρεί τη διαπερατότητα του εδάφους και περιορίζει τη στεγανοποίηση των επιφανειών.
Η συνολική συνθετική προσέγγιση βασίζεται σε μια λιτή και διαχρονική αρχιτεκτονική έκφραση, όπου η σαφήνεια της οργάνωσης, η επιλογή φυσικών υλικών και η περιβαλλοντικά υπεύθυνη διαμόρφωση συγκροτούν έναν δημόσιο χώρο υψηλής αισθητικής και λειτουργικής ποιότητας. Η επέμβαση δεν επιδιώκει να κυριαρχήσει στο τοπίο, αλλά να αναδείξει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, δημιουργώντας έναν χώρο με ισχυρή ταυτότητα, περιβαλλοντική ανθεκτικότητα και ουσιαστική σύνδεση με τη φυσική και πολιτιστική φυσιογνωμία της Γεροσκήπου.
